Over dit boek

In dit boek - dat als proefschrift diende aan de Rijksuniversiteit te Utrecht - geeft de auteur een beschrijving van zijn speurtocht naar de bronnen van de kanttekeningen bij het Hooglied in de Statenbijbel van 1637.

De hoofdpersoon in het onderzoek is G. Udemans (1581/2-1649). De belangrijkste gegevens uit diens Corte ende duydelicke verclaringe over het Hooge-Liedt Salomo (1616) zijn namelijk door de kanttekenaars opgenomen als toelichting bij het Hooglied. Udemans op zijn beurt steunt op het werk van een tijdgenoot, van auteurs uit de Reformatie-periode en de Middeleeuwen. De wortels van het geheel zijn vroeg-christe-lijk en joods. Naast Udemans heeft ook Jac. Revius (1586-1658) een belangrijke betekenis voor de tekst en de uitleg van het Hooglied in de Statenbijbel. De Kanttekeningen vormen een schakel in een eeuwenlange geschiedenis van de uitleg van het Hooglied. De kanttekenaars volgen de hoofdlijn van de traditie: zij geven van het Hooglied een allegorische exegese. In de geschiedenis van de exegese van het Hooglied na 1637 is ook in Nederland de eeuwenlange traditie niet altijd gecontinueerd.
Opvallend is dat H.F. Kohlbrugge (1803-1875) en C.H. Spurgeon (1834-1892) - die door hun geschriften tot op heden veel invloed uitoefenen - dezelfde lijn volgen als de kanttekenaars.
Niet minder treffend is dat een grote meerderheid van Hooglied-exegeten in de twintigste eeuw zich heeft afgewend van het spoor dat in een geschiedenis van bijna twintig eeuwen is getrokken: de allegorische verklaring wordt verworpen.

Dr. M. Verduin (geb. 1942) was aanvankelijk werkzaam bij N.V. Philips en studeerde later theologie aan de Rijksuniversiteit te Utrecht, alwaar hij zijn doctoraalexamen aflegde (jan. 1971). Hij was een aantal jaren docent aan de Hogeschool 'De Driestar' te Gouda. Van 1972-1977 was hij Ned. Herv. predikant te Brakel en vervolgens, van 1977-1982 te Kampen. Sedert okt. 1982 dient hij de Herv. Gemeente te Zeist. Hij promoveerde op 8 oktober 1992 te Utrecht (promotor Prof.Dr. C. Graafland).

Hoofdstukken
Woord vooraf

Woord vooraf WOORD VOORAF Aan het einde van de lange route waarop deze studie tot stand is geko- men, wil ik graag mijn gevoelens van dankbaarheid uiten jegens dege- nen die mij onderweg hebben bijgestaan. De eerste stimulans om mij te begeven op het terrein dat onderzocht werd, is uitgegaan van Dr. C.A. Tukker. Al sinds mijn leervicariaat bij hem te Kamerik bestaat er tussen hem en mij een goede band. Hij heeft mij bij mijn onderzoek een aantal

Dit hoofdstuk 3 pagina's € 0,17
Benadering van de stof via de bronnen

Benadering van de stof via de bronnen DEEL I TERREINVERKENNING Wie zich waagt aan een studie over het Hooglied, betreedt een terrein waarop velen hem in de loop der eeuwen zijn voorgegaan. Het materiaal dat op dit bijbelboek betrekking heeft, is zó omvangrijk, dat men zich kan afvragen of daaraan nog een wezenlijke bijdrage kan worden toege- voegd. Bij alles wat er evenwel tot nu toe is gepubliceerd - wij zullen daar in hoge mate kennis mee make

Dit hoofdstuk 5 pagina's € 0,28
Onderzoek naar de bronnen van de Kanttekeningen bij het Hooglied in de Statenvertaling van 1637

Onderzoek naar de bronnen van de Kanttekeningen bij het Hooglied in de Statenvertaling van 1637 1.2. ONDERZOEK NAAR DE BRONNEN VAN DE KANTTEKENINGEN BIJ HET HOOGLIED IN DE STATENVERTALING VAN 1637 Tot op vandaag bezitten de Kanttekeningen bij de Statenvertaling gezag. Daardoor worden de schrijvers van de Kanttekeningen als het ware tijdgenoten van het late nageslacht van bijbellezers die zich door hen willen laten gezeggen. Op de titelpagina van

Dit hoofdstuk 8 pagina's € 0,44
Globale geschiedenis van de uitleg van het Hooglied

Globale geschiedenis van de uitleg van het Hooglied 1.3. GLOBALE GESCHIEDENIS VAN DE UITLEG VAN HET HOOGLIED. Er is wel gesproken van de geschiedenis van de uitleg van het Hooglied. "Von den alttestamentlichen Schriften hat keine eine reichere und wech- selvollere Auslegungsgeschichte als das Hohelied", zo stelt G. Gerle- man.1 De reden daarvoor zal vooral moeten worden gezocht in het feit dat bij dit bijbelboek de eeuwen door is gebleken hoe mo

Dit hoofdstuk 12 pagina's € 0,66
Joodse uitleg

Joodse uitleg DEEL II DE UITLEG VAN HET HOOGLIED In het eerste deel is de globale geschiedenis van de uitleg van het Hooglied beschreven tot de Kanttekeningen bij de Statenvertaling van 1637. Daarbij rees de vraag uit welke bronnen de kanttekenaren Johan- nes Bogerman en Wilhelmus Baudartius hebben geput. Om deze vraag gefundeerd te kunnen beantwoorden, moet de geschiedenis op een aantal punten worden uitgediept. Dit deel valt in drie hoofdstukk

Dit hoofdstuk 21 pagina's € 1,16
Vroeg-christelijke en Middeleeuwse exegese

Vroeg-christelijke en Middeleeuwse exegese II.2. VROEG-CHRISTELIJKE EN MIDDELEEUWSE EXEGESE Gezien het feit dat de chistelijke Kerk het Oude Testament heeft overgenomen van de joodse traditie, is het van belang om na te gaan in hoeverre de joodse uitleg van het Hooglied heeft ingewerkt op de christelijke exegese van dit Lied. Daartoe worden in dit tweede hoofd- stuk diverse auteurs uit de vroeg-christelijke en uit de Middeleeuwse Kerk geraadplee

Dit hoofdstuk 194 pagina's € 10,67
Verklaring van het Hooglied in de tijd van de Reformatie

Verklaring van het Hooglied in de tijd van de Reformatie II.3. VERKLARING VAN HET HOOGLIED IN DE TIJD VAN DE REFORMATIE Met de uitleg van Jean Gerson hebben wij de bespreking van de vroeg- christelijke en Middeleeuwse exegese van het Hooglied afgesloten. Wat de periode betreft tussen Gerson en de Reformatie, merken wij nog op dat de in de traditie gesignaleerde verbinding tussen het Hooglied, Psalm 45 en Efeziërs 5, gehandhaafd blijft tot de laa

Dit hoofdstuk 125 pagina's € 6,88
De context van de verklaringen van het Hooglied

De context van de verklaringen van het Hooglied II.4. DE CONTEXT VAN DE VERKLARINGEN VAN HET HOOGLIED Ter afsluiting van het tweede deel van dit onderzoek naar de bronnen van de Kanttekeningen, plaatsen we in dit hoofdstuk de verklaringen van het Hooglied tot en met de tijd van de Reformatie in een onderlinge samenhang. Op de weg door de geschiedenis van de uitleg van het Hooglied zagen wij in heel verschillende perioden veel overeenkomsten in e

Dit hoofdstuk 13 pagina's € 0,72
Korte weergave van het ontstaan van de Statenvertaling van 1637

Korte weergave van het ontstaan van de Statenvertaling van 1637 Deel III HET HOOGLIED IN DE NEDERLANDSE BIJBELUITGAVEN VAN DE ZESTIENDE EN ZEVENTIENDE EEUW In het derde deel van dit onderzoek wordt de brug gelegd naar de Kanttekeningen bij het Hooglied in de Statenvertaling van 1637. Daartoe gaan we allereerst kort in op de geschiedenis van het ontstaan van de Statenvertaling. Daarop volgt een hoofdstuk over kanttekeningen bij de bijbeltekst. Da

Dit hoofdstuk 4 pagina's € 0,22
Kanttekeningen bij de Bijbeltekst

Kanttekeningen bij de Bijbeltekst III.2. KANTTEKENINGEN BIJ DE BIJBELTEKST In het voorgaande (I, 2 en III, 1) hebben wij gesignaleerd dat aan vertalingen van de bijbel kanttekeningen werden toegevoegd. De prak- tijk daarvan, ook wel annotatietechniek genoemd, wordt vooral toege- past in de Middeleeuwse kloosterscholen. C.C. de Bruin schrijft uitvoerig over de geschiedenis van deze techniek en hij licht ons in over wat hij noemt de 'glossenlitera

Dit hoofdstuk 3 pagina's € 0,17
Inleiding op het Hooglied in de Bijbel van Deuxaes en in de Statenbijbel

Inleiding op het Hooglied in de Bijbel van Deuxaes en in de Statenbijbel III.3. INLEIDING OP HET HOOGLIED IN DE BIJBEL VAN DEUXAES EN IN DE STATENBIJBEL In wat nu volgt, gaat het om de inleiding op het bijbelboek Hooglied. Achtereenvolgens komen aan de orde de Deuxaesbijbel van 1562, de uitgave van 1581 en de Statenvertaling van 1637. III.3.1. De Bijbel van Deuxaes (editie 1562) De tekst van het Hooglied wordt voorafgegaan door een 'Korte uutleg

Dit hoofdstuk 7 pagina's € 0,39
Vergelijking van de Kanttekeningen bij het Hooglied

Vergelijking van de Kanttekeningen bij het Hooglied III.4. VERGELIJKING VAN DE KANTTEKENINGEN BIJ HET HOOGLIED IN DE BIJBELS VAN 156172, 1581 en 1637 Dit hoofdstuk valt uiteen in twee paragrafen. Allereerst vergelijken we de drie bijbeluitgaven. Vervolgens wordt het omvangrijkste deel van dit hoofdstuk besteed aan een vergelijking tussen de bijbels van 1581 en 1637. III.4.1. De Deuxaesbijbel van 1561/2 In de Deuxaesbijbel van 1561/2 zijn bij het

Dit hoofdstuk 26 pagina's € 1,43
De plaats van de kanttekeningen bij het Hooglied in de bijbels van 1581 en 1637 binnen de geschiedenis van de uitleg

De plaats van de kanttekeningen bij het Hooglied in de bijbels van 1581 en 1637 binnen de geschiedenis van de uitleg III.5. DE PLAATS VAN DE KANTTEKENINGEN BIJ HET HOOGLIED IN DE BIJBELS VAN 1581 EN 1637 BINNEN DE GESCHIEDENIS VAN DE UITLEG In dit gedeelte letten wij op de overeenkomsten en verschillen tussen de bovengenoemde glossen om te komen tot een plaatsbepaling temidden van de verklaringen van het Hooglied die wij tot nu toe zijn tegengek

Dit hoofdstuk 27 pagina's € 1,49
Godefridus Corneliszn. Udemans

Godefridus Corneliszn. Udemans DEEL IV GODEFRIDUS CORNELISZ. UDEMANS EN DE KANTTEKENINGEN BIJ HET HOOGLIED In het voorgaande is meer dan eens gewezen op de sleutelpositie die Godefridus Cornelisz.Udemans inneemt wat betreft de uitleg van het Hooglied in de Statenbijbel. In het vierde deel van dit boek gaan we dan ook in op de betekenis van Udemans binnen de traditie van de exegese van het Hooglied. Wat betreft de context waarin hij werkt, kan hi

Dit hoofdstuk 10 pagina's € 0,55
Van Gorcum en Udemans en de verklaring van het Hooglied

Van Gorcum en Udemans en de verklaring van het Hooglied IV.2. VAN GORCUM EN UDEMANS EN HUN VERKLARING VAN HET HOOGLIED In dit hoofdstuk maken wij allereerst kennis met de Voor-Reden die Udemans doet voorafgaan aan zijn Corte ende duydelicke verclaringe over het Hooge-Liedt Salomo (1616). Bij de vraag welke bronnen Udemans heeft geraadpleegd, stuiten we ook op Een geestelicke verclaringe ofte wtlegginge op Cantica Canticorum van lan van Gorcum (1

Dit hoofdstuk 46 pagina's € 2,53
Udemans' exegese en 'de leer' van de kerk

Udemans' exegese en 'de leer' van de kerk IV.3. UDEMANS' EXEGESE EN 'DE LEER' VAN DE KERK In het volgende gedeelte bezien wij in vogelvlucht wat Udemans - naast datgene wat hierboven reeds aan de orde is geweest - verder naar voren brengt in zijn verdediging van de leer der Kerk. Hij levert strijd op drie fronten: Rome, dat de meeste aandacht krijgt; de Wederdopers en de Remonstranten. Binnen het kader van de verklaring van het Hooglied staan wi

Dit hoofdstuk 14 pagina's € 0,77
Udemans en de uitleg van zijn voorgangers

Udemans en de uitleg van zijn voorgangers IV.4. UDEMANS EN DE UITLEG VAN ZIJN VOORGANGERS Alvorens een overzicht te geven van de verklaring van het Hooglied door Udemans naast de Kanttekeningen in de Statenbijbel, gaan wij in dit hoofdstuk na in hoeverre de tekst van Udemans overeenstemt met die van zijn voorgangers. Uiteraard moet daarbij - gezien de overvloed van materiaal - een keuze worden gemaakt. Omdat Udemans zelf vertelt dat hij 'zeer ge

Dit hoofdstuk 71 pagina's € 3,91
De door Udemans gebruikte Bijbeltekst

De door Udemans gebruikte Bijbeltekst IV.5. DE DOOR UDEMANS GEBRUIKTE BIJBELTEKST In dit hoofdstuk staan wij stil bij de vraag welke bijbelvertaling Udemans voornamelijk heeft gebruikt bij zijn uitleg van het Hooglied. In de Inleydinge op de Corte Verclaringe zegt Udemans dat hij de tekst van het Hooglied 'ghetrouwelick' weergeeft 'nae de Hebreusche waer- heyt'.1 De hulpmiddelen die hem ten dienste hebben gestaan, zijn de vertaling van het Hoogl

Dit hoofdstuk 27 pagina's € 1,49
De verklaring van Udemans en de Kanttekeningen bij de Statenvertaling

De verklaring van Udemans en de Kanttekeningen bij de Statenvertaling rv .6. DE VERKLARING V A N UDEMANS EN DE KANTTEKENINGEN BIJ DE STATENVERTALING In paragraaf I. 3.2. is gezegd dat een vergelijking tussen de publikatie van Udemans over het Hooglied en de Kanttekeningen in de Statenbijbel beslissend is geworden voor de opzet van ons onderzoek. Wij zijn op onze reisroute nu zover gekomen, dat wij de teksten van Udemans en de Statenbijbel naast

Dit hoofdstuk 73 pagina's € 4,02
Udemans, Revius en het Hooglied

Udemans, Revius en het Hooglied Naast de naam van Udemans zijn wij die van Jacobus Revius in het voorgaande reeds tegengekomen (III, 1; IV.5.3.). Revius neemt binnen het raam van ons onderwerp een belangrijke plaats in. Hij is revisor van het werk dat Bogerman en Baudartius hebben verricht in hun vertaling van het Hooglied en in het schrijven van kanttekeningen bij dit bijbel- boek in de Statenbijbel.' IV.7.1. De berijming van het Hooglied Jacob

Dit hoofdstuk 12 pagina's € 0,66
Udemans' invloed in het buitenland

Udemans' invloed in het buitenland In deze en de volgende paragrafen verzamelen wij kort enkele gegevens die erop wijzen dat Udemans' uitleg van het Hooglied ook buiten onze landsgrenzen is gelezen. Zijn invloed in het buitenland blijkt allereerst op een directe wijze door de Duitse vertaling van zijn Corte Verclaringe. In 1667 verschijnt van de hand van de predikant J.Meyer te Winterthur Kurtze und deutliche Erklärung über das Hohe Lied Salomo.

Dit hoofdstuk 6 pagina's € 0,33
De context van de Statenbijbel

De context van de Statenbijbel Aan het slot van deel III hebben wij reeds geconcludeerd dat de Kantte- keningen niet tijdloos zijn, maar dat zij in een bepaalde context staan. In deel III was echter nog slechts sprake van een fragment van de Kantteke- ningen. Nu wij het geheel hebben overzien, gaan wij na of de Kantteke- ningen van 1637 vallen binnen de hoofdlijn van de traditie, zoals wij deze hebben geschetst. Ons is immers gebleken dat de exe

Dit hoofdstuk 14 pagina's € 0,77
Het Hooglied en de klassieke muziek

Het Hooglied en de klassieke muziek DEEL V. DE LATERE GESCHIEDENIS VAN DE VERKLARING VAN HET LIED DER LIEDEREN In dit deel van onze studie gaan wij na of de in de Statenbijbel verzamelde traditionele exegese van het Hooglied ook buiten de Kanttekeningen van 1637 en de King James Annotations van 1657 al dan niet is bewaard gebleven door middel van preken of in andere vormen. Het is niet de bedoeling alle gegevens volledig en uitputtend te behande

Dit hoofdstuk 4 pagina's € 0,22
De zeventiende en de achttiende eeuw

De zeventiende en de achttiende eeuw Bij deze gegevens" voegen wij de ontdekking van Honders dat - evenals in de traditie - Psalm 45 ook in de composities van Bach functioneert als een parallel van het Hooglied.12 Het is van belang te constateren dat het Hooglied bij Bach een plaats heeft in de liturgie Wij hebben gezien dat dit oorspronkelijk ook zo is (b.v. bij Origenes, Ambrosius en Augustinus). Bach heeft in zijn compo- sities gepoogd het ve

Dit hoofdstuk 9 pagina's € 0,50
De negentiende eeuw

De negentiende eeuw Na Geysteranus ( t 1640), die in zijn uitleg van het Hooglied geheel Udemans en dus de Kanttekeningen volgt, zien wij dat diverse uitleggers van het Hooglied, ondanks hun lippendienst aan de Statenbijbel, de Kanttekeningen bij het Lied der liederen niet geheel voor hun rekening hebben genomen. Zij leggen niet zozeer de nadruk op de Kerk(bruid), als wel op de individuele zielebruid (Voetius, vader en zoon è Brakel, Koelman). H

Dit hoofdstuk 5 pagina's € 0,28
De twintigste eeuw

De twintigste eeuw V.4. DE TWINTIGSTE EEUW Nu wij de grens van de negentiende en de twintigste eeuw overgaan, komen wij op onze tocht Karl Barth tegen. Barth is weliswaar ook geen landgenoot, maar met zijn Kirchliche Dogmatik heeft hij in Nederland wel een diep spoor nagelaten. Gedurende de laatste decennia wordt er vrij veel gepubliceerd over het Hooglied, niet alleen op het reformatorische erf. Daarom verzamelen wij in dit hoofdstuk vervolgens

Dit hoofdstuk 23 pagina's € 1,27
Inventarisatie tot in de zeventiende eeuw

Inventarisatie tot in de zeventiende eeuw DEEL VI. SLOTBESCHOUWING Aan het einde van ons onderzoek gekomen, vat ik de belangrijkste resultaten samen en wil ik tevens enkele algemene overwegingen geven. VI.1. INVENTARISATIE TOT IN DE ZEVENTIENDE EEUW Deel I omvatte een terreinverkenning. Terreinverkennend is de globale geschiedenis van de uitleg van het Hooglied tot aan de Kanttekeningen beschreven. Tevens is de weg uitgestippeld waarlangs wij to

Dit hoofdstuk 6 pagina's € 0,33
Udemans, de Kanttekeningen van 1637 en latere verklaringen

Udemans, de Kanttekeningen van 1637 en latere verklaringen VI.2 UDEMANS, DE KANTTEKENINGEN VAN 1637 EN LATERE VERKLARINGEN In deel TV hebben wij kennis gemaakt met Godefridus Cornelisz. Ude- mans (1581/2 - 1649), die achteraf de sleutelfiguur van ons onderzoek blijkt te zijn. Wij bezagen Udemans binnen zijn context: als een belang- rijke vertegenwoordiger van de Nadere Reformatie, verdediger van de leer der Hervorming, strijdend tegen de rooms-k

Dit hoofdstuk 4 pagina's € 0,22
Wij kennen ten dele

Wij kennen ten dele >m aan het voorgaande nog meer reliëf te geven, vroegen wij ons af of in e geschiedenis van de exegese na 1637 deze eeuwenlange traditie is econtinueerd. Bewust hebben wij ons beperkt en ons op deze ene raagstelling geconcentreerd. Daarbij hebben wij eerst gelet op de plaats an de tekst van het Hooglied in de klassieke kerkmuziek. Vervolgens :onden wij stil bij de exegese van een aantal landgenoten uit de zeven- ende en achtt

Dit hoofdstuk 5 pagina's € 0,28

 


Canticum Canticorum
M. Verduin
  • De Banier
  • 1992
  • 861
  • 90 336 0313 6
volledig boek (geprint) 861 pagina's | € 53,85
eBook € 33,07